Zengezur Koridoru: Kafkasya'nın Stratejik Düğümü ve Bölgesel Geleceği

Güney Kafkasya'da jeopolitik dengeleri yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyan Zengezur Koridoru, İkinci Karabağ Savaşı'nın ardından bölgenin en önemli gündem maddelerinden biri haline gelmiştir. Azerbaycan'ı, eksklavı (toprak bütünlüğünden ayrı olan parçası) Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden Türkiye'ye bağlaması hedeflenen bu koridor, sadece bir ulaşım hattı olmanın ötesinde, ekonomik, siyasi ve stratejik açılardan karmaşık bir denklem sunmaktadır.

​Tarihsel Arka Plan ve Önemi

​Zengezur bölgesi, tarihsel olarak Türk ve Ermeni nüfusunun bir arada yaşadığı stratejik bir coğrafyadır. 1921'de Sovyetler Birliği'nin idari düzenlemeleriyle bölgenin Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bırakılması, Azerbaycan ile Nahçıvan arasındaki doğrudan kara bağlantısını ortadan kaldırmıştır. Bu durum, Türkiye ile diğer Türk devletleri arasındaki coğrafi bütünlüğü de kesintiye uğratmıştır. Yıllardır devam eden bu kopukluk, Azerbaycan'dan Nahçıvan'a ulaşımın İran veya Gürcistan üzerinden daha uzun ve maliyetli güzergahlarla sağlanmasına neden olmuştur.

​İkinci Karabağ Savaşı'nı sonlandıran 10 Kasım 2020 tarihli ateşkes antlaşmasının 9. maddesi, bölgedeki tüm ekonomik ve ulaşım bağlantılarının açılmasını ve Azerbaycan'ın batı bölgeleri ile Nahçıvan arasında bir ulaşım koridorunun tesis edilmesini öngörmektedir. Bu madde, Zengezur Koridoru'nun hukuki temelini oluşturmuş ve projeyi yeniden uluslararası gündeme taşımıştır.

​Jeopolitik ve Ekonomik Etkileri

​Zengezur Koridoru'nun hayata geçirilmesi, bölgesel ve küresel ölçekte önemli sonuçlar doğurma potansiyeline sahiptir:

• ​Türkiye ve Türk Dünyası İçin Stratejik Bağlantı: Koridor, Türkiye'nin Azerbaycan ve devamında Orta Asya'daki diğer Türk devletleri ile kesintisiz bir kara bağlantısı kurmasını sağlayacaktır. Bu durum, "Orta Koridor" olarak bilinen ve Çin'den Avrupa'ya uzanan ticaret yolunun önemli bir parçasını oluşturarak Türkiye'nin stratejik konumunu güçlendirecektir. Türk Devletleri Teşkilatı içindeki ekonomik, siyasi ve kültürel entegrasyonun hızlanması beklenmektedir.
• ​Azerbaycan İçin Ekonomik ve Stratejik Kazanımlar: Azerbaycan, Nahçıvan'a doğrudan ve daha düşük maliyetli bir ulaşım imkanına kavuşacaktır. Bu, Nahçıvan'ın ekonomik olarak canlanmasına ve Azerbaycan'ın Avrasya'da bir ulaşım ve lojistik merkezi olarak konumunu pekiştirmesine olanak tanıyacaktır.
• ​Ermenistan İçin Fırsatlar ve Çekinceler: Koridor, Ermenistan için hem bir fırsat hem de bir meydan okuma anlamına gelmektedir. Projeye dahil olması durumunda Ermenistan, bölgesel tecritten kurtulabilir, yeni ticaret yollarına erişim sağlayabilir ve transit geçişlerden ekonomik gelir elde edebilir. Ancak koridorun statüsü, güvenliğinin kim tarafından sağlanacağı ve egemenlik hakları konusundaki belirsizlikler, Erivan için önemli çekinceler oluşturmaktadır.
• ​Bölgesel Güçlerin Tutumu:
  • ​Rusya: Ateşkes antlaşması gereği koridorun güvenliğinin Rusya Federal Güvenlik Servisi (FSB) tarafından sağlanması öngörülmektedir. Bu durum, Rusya'ya bölgedeki askeri ve siyasi varlığını kalıcı kılma ve ulaşım hatları üzerinde denetim kurma imkanı vermektedir.
  • ​İran: Koridorun hayata geçmesi, İran'ın Azerbaycan-Nahçıvan arasındaki transit rolünü ve Ermenistan ile olan stratejik sınırını potansiyel olarak etkileyecektir. İran, bölgesel jeopolitikte yaşanacak bir değişimin kendi aleyhine olmasından endişe duymakta ve sınırların değişmesine karşı olduğunu sık sık dile getirmektedir. Bu nedenle projeye mesafeli yaklaşmaktadır.

​Güncel Durum ve Gelecek Perspektifi

​Koridorun açılmasına yönelik müzakereler karmaşık bir şekilde devam etmektedir. Azerbaycan, anlaşma maddelerinin uygulanması için baskı yaparken, Ermenistan egemenlik hakları ve güvenlik konularını önceliklendirmektedir. Son dönemde, projeye ABD'nin de dahil olması ve "Trump Rotası" gibi yeni isimlendirmelerle gündeme gelmesi, denkleme küresel bir boyut katmıştır. Bu durum, projenin sadece bölgesel değil, aynı zamanda küresel güçlerin de rekabet alanı haline geldiğini göstermektedir.

​Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, koridorun açılmasından tüm bölge ülkelerinin kazançlı çıkacağını ve projenin bir barış ve iş birliği projesi olduğunu vurgulamaktadır. Ancak projenin statüsü, gümrük rejimleri ve güvenlik mekanizmaları gibi teknik detaylar üzerindeki anlaşmazlıklar henüz tam olarak çözüme kavuşturulamamıştır.

​Sonuç olarak Zengezur Koridoru, bir asırlık coğrafi bir kopukluğu giderme ve Kafkasya'da yeni bir ekonomik canlanma yaratma potansiyeli taşımaktadır. Ancak projenin başarısı, taraf ülkelerin (Azerbaycan ve Ermenistan) uzlaşması ile Rusya, İran ve ABD gibi bölgesel ve küresel aktörlerin karmaşık çıkarları arasında hassas bir dengenin kurulmasına bağlıdır. Koridorun geleceği, şüphesiz Güney Kafkasya'nın ve daha geniş anlamda Avrasya'nın önümüzdeki yıllardaki siyasi ve ekonomik manzarasını derinden etkileyecektir.