Taliban: Afganistan'ın Geçmişi ve Günümüzündeki Belirleyici Güç

​Taliban, Afganistan'ın modern tarihini şekillendiren, kökleri Sovyet işgali sonrası iç savaşa dayanan ve hem 1996-2001 yılları arasında hem de Ağustos 2021'den bu yana ülkeyi yöneten Sünni İslamcı ve Peştun milliyetçisi bir harekettir. İktidara geldikleri her iki dönemde de şeriatın katı bir yorumunu uygulamaları, özellikle kadın haklarına yönelik getirdikleri kısıtlamalar ve uluslararası alandaki izolasyonları ile tanınan Taliban, Afganistan'ın ve bölgenin siyasi, sosyal ve insani dinamiklerinde merkezi bir rol oynamaktadır.

​Ortaya Çıkışı ve İlk İktidar Dönemi (1994-2001)

​Taliban, kelime anlamı olarak "öğrenciler" (Talebe'nin çoğulu), 1994 yılında Afganistan'ın güneyindeki Kandahar vilayetinde, Sovyetler Birliği'ne karşı savaşan mücahit grupların kendi aralarındaki yıkıcı iç savaşın yarattığı kaos ve anarşi ortamında ortaya çıktı. Kurucusu ve ilk lideri Molla Muhammed Ömer'di. Başlangıçta, büyük ölçüde Afganistan ve Pakistan'daki medreselerde eğitim görmüş Peştun öğrencilerden oluşan bu hareket, yolsuzluğa son verme, güvenliği sağlama ve şeriatı uygulama vaadiyle halk arasında hızla destek buldu.

​1994'te Kandahar'ı ele geçiren Taliban, kısa sürede ülkenin güneyini ve batısını kontrol altına aldı. Eylül 1996'da başkent Kabil'i de ele geçirerek Afganistan İslam Emirliği'ni ilan ettiler. Bu dönemde Suudi Arabistan, Pakistan ve Birleşik Arap Emirlikleri tarafından diplomatik olarak tanındılar.

​Taliban'ın ilk iktidar dönemi, şeriat hukukunun son derece katı bir yorumunun uygulanmasıyla karakterize edildi. Erkeklere sakal bırakma zorunluluğu getirilirken, televizyon, müzik ve sinema gibi eğlence biçimleri yasaklandı. Bu dönemin en çok etkilenen kesimi ise kadınlar ve kız çocukları oldu. Kadınların çalışması ve kız çocuklarının okula gitmesi yasaklandı, kadınlara kamusal alanda bir erkek akrabaları olmadan dolaşma ve burka giyme zorunluluğu getirildi. Bu uygulamalar, uluslararası toplumun sert tepkisini çekti. Ayrıca, 2001 yılında Bamyan'daki tarihi Buda heykellerinin dinamitlenerek yok edilmesi, dünya çapında büyük bir infiale yol açtı.

​11 Eylül Saldırıları, ABD İşgali ve Yirmi Yıllık Direniş

​Taliban'ın ilk iktidarı, El Kaide lideri Usame bin Ladin'e sığınma hakkı tanıması nedeniyle son buldu. 11 Eylül 2001'de Amerika Birleşik Devletleri'nde düzenlenen terör saldırılarının ardından Washington, Taliban'dan Bin Ladin'in iadesini talep etti. Bu talebin reddedilmesi üzerine ABD öncülüğündeki koalisyon güçleri, 7 Ekim 2001'de Afganistan'a yönelik "Kalıcı Özgürlük Operasyonu"nu başlattı.

​Kısa sürede hava üstünlüğünü ele geçiren koalisyon güçleri ve destekledikleri yerel güç olan Kuzey İttifakı, Taliban rejimini devirdi. Taliban liderleri ve savaşçıları dağlık bölgelere ve Pakistan'a çekilerek yeniden organize oldular. Takip eden yirmi yıl boyunca Taliban, ABD destekli Kabil hükümetine ve uluslararası koalisyon güçlerine karşı bir direniş savaşı yürüttü. Bu süreçte, özellikle kırsal kesimde etkinliklerini sürdürdüler ve asimetrik savaş taktikleriyle varlıklarını korudular.

​Yeniden İktidara Geliş (Ağustos 2021)

​2020 yılında ABD ile Taliban arasında Katar'ın başkenti Doha'da varılan anlaşma, Afganistan'da yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Anlaşma, ABD'nin belirli bir takvim çerçevesinde askerlerini çekmesini öngörüyordu. ABD ve NATO güçlerinin Mayıs 2021'de çekilmeye başlamasıyla birlikte Taliban, ülke genelinde hızla ilerlemeye başladı.

​Afgan ulusal güvenlik güçlerinin beklenmedik bir hızla çökmesi sonucu Taliban, vilayet merkezlerini bir bir ele geçirdi. 15 Ağustos 2021'de ise başkent Kabil'e çatışmasız bir şekilde girdiler ve Cumhurbaşkanı Eşref Gani'nin ülkeyi terk etmesiyle Afganistan İslam Emirliği'ni yeniden kurduklarını ilan ettiler.

​Günümüzde Taliban Yönetimi ve Afganistan'ın Durumu

​Taliban'ın ikinci iktidar dönemi, uluslararası tanınma eksikliği, derinleşen bir insani ve ekonomik kriz ve insan hakları, özellikle de kadın hakları konusundaki endişelerle damgalanmıştır.

​Yönetim ve İdeoloji: Taliban, ülkeyi yine şeriat temelinde yönetmektedir. Liderleri Hibetullah Ahundzade, nihai karar merciidir. İlk dönemlerine göre daha kapsayıcı bir yönetim vaadinde bulunsalar da, kurdukları geçici hükümetin neredeyse tamamı Taliban'ın kendi içinden ve Peştun etnik grubundan oluşmaktadır.

​Kadın Hakları ve Eğitim: Taliban yönetimi, kadınların ve kız çocuklarının haklarına yönelik ciddi kısıtlamalar getirmiştir. Kızların ortaokul ve lise eğitimi alması yasaklanmış, kadınların üniversiteye gitmeleri engellenmiştir. Kadınların parklar, spor salonları gibi kamusal alanlara girişi ve sivil toplum kuruluşları ile BM'de çalışmaları da dahil olmak üzere birçok alanda istihdamı yasaklanmıştır.

​Ekonomi ve İnsani Kriz: Uluslararası yardımların kesilmesi, Afganistan'ın yurt dışındaki mal varlıklarının dondurulması ve uygulanan yaptırımlar, ülke ekonomisini çökme noktasına getirmiştir. Yaygın işsizlik ve yoksulluk, nüfusun büyük bir bölümünü insani yardıma muhtaç bırakmıştır. Ülke, dünyanın en büyük insani krizlerinden biriyle karşı karşıyadır.

​Uluslararası İlişkiler: Bugüne kadar hiçbir ülke Taliban hükümetini resmi olarak tanımamıştır. Uluslararası toplum, Taliban'dan başta kadın hakları olmak üzere insan haklarına saygı göstermesini, kapsayıcı bir hükümet kurmasını ve ülke topraklarının terör grupları için bir sığınak haline gelmesini önlemesini talep etmektedir.

​Sonuç olarak Taliban, Afganistan'ın yakın tarihinde bir direniş hareketinden bir hükümet gücüne dönüşen ve ülkenin kaderini derinden etkileyen bir olgudur. Ülke, Taliban'ın ikinci dönem iktidarında bir yandan güvenlik sorunları ve ekonomik çöküşle mücadele ederken, diğer yandan temel insan hakları ve özgürlükler konusunda ciddi bir gerileme yaşamaktadır. Afganistan'ın geleceği, Taliban'ın yönetim anlayışı ve uluslararası toplumla kuracağı ilişkinin seyrine bağlı olarak şekillenecektir.