Suriye'nin Yeniden İhyası ve İnşası: Molozların Altındaki Gelecek

On yılı aşkın süren yıkıcı bir iç savaşın ardından Suriye, harabeye dönmüş şehirleri, çökmüş ekonomisi ve parçalanmış toplumsal dokusuyla 21. yüzyılın en büyük insani ve fiziki enkazlarından birini temsil etmektedir. Silahların büyük ölçüde sustuğu mevcut durumda, ülkenin yeniden inşası ve ihyası hem Suriye halkının geleceği hem de bölgesel istikrar için hayati bir önem taşımaktadır. Ancak bu devasa görev, yüz milyarlarca dolarlık finansal ihtiyacın çok ötesinde, derin siyasi, ekonomik ve sosyal engellerle çevrilidir.

​Yıkımın Bilançosu: Rakamların Diliyle Bir Ülkenin Çöküşü

​Suriye'deki yıkımın maliyetine ilişkin tahminler, kullanılan metodolojiye göre farklılık gösterse de tablonun vahametini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Birleşmiş Milletler (BM) ve Dünya Bankası gibi uluslararası kuruluşların raporları, yeniden inşa maliyetinin en iyimser tahminlerle 250 milyar dolar ile 400 milyar dolar arasında değiştiğini göstermektedir. Bazı Suriyeli yetkililer ise bu rakamın 900 milyar dolara kadar çıkabileceğini ifade etmektedir.

​Bu rakamlar sadece yıkılan binaları, yolları ve köprüleri değil; aynı zamanda çöken sağlık ve eğitim sistemlerini, yok olan üretim kapasitesini ve milyonlarca insanın kaybettiği geçim kaynaklarını da kapsamaktadır. Ülke altyapısının temel direkleri olan elektrik ve su şebekeleri ağır hasar görmüş, sanayi tesisleri yağmalanmış veya bombalanmıştır. Suriye halkının %90'ından fazlası yoksulluk sınırının altında yaşamakta ve temel insani yardıma muhtaç durumdadır.

​Finansmanın Önündeki En Büyük Engel: Siyasi Çözümsüzlük

​Suriye'nin yeniden inşası için gereken devasa finansal kaynakların ülke içinden veya rejimin temel müttefikleri olan Rusya ve İran tarafından karşılanması mümkün görünmemektedir. Bu noktada gözler, Körfez ülkeleri, Avrupa Birliği (AB) ve uluslararası finans kuruluşlarına çevrilmektedir. Ancak bu aktörlerin neredeyse tamamı, yeniden inşa yardımlarını kapsamlı ve güvenilir bir siyasi geçiş sürecine bağlamaktadır.

​Batılı ülkeler ve AB, BM Güvenlik Konseyi'nin 2254 sayılı kararı uyarınca, tüm tarafların katılımıyla yeni bir anayasa yazılmasını, adil ve şeffaf seçimlerin yapılmasını ve siyasi bir iktidar devrini içeren bir yol haritası uygulanmadan Esad rejimiyle ilişkileri normalleştirmeyi ve büyük ölçekli yeniden inşa fonlarını serbest bırakmayı reddetmektedir. Bu durum, yeniden inşa sürecini siyasi bir kilitlenmenin rehinesi haline getirmektedir. Uluslararası toplum, meşru bir siyasi çözüm olmadan sağlanacak fonların, mevcut rejimi güçlendireceğinden ve savaş suçlarından sorumlu olanları ödüllendireceğinden endişe etmektedir.

​Yeniden İnşanın Önündeki Diğer Kritik Engeller

​Siyasi çözümsüzlüğün yanı sıra, yeniden inşa çabalarını sekteye uğratan bir dizi pratik ve yapısal sorun bulunmaktadır:

• ​Parçalanmış Kontrol Alanları: Ülke fiili olarak üç ana bölgeye ayrılmış durumdadır: Rejimin kontrolündeki alanlar, Türkiye destekli muhalif grupların bulunduğu kuzeybatı ve ABD destekli Suriye Demokratik Güçleri'nin (SDG) kontrolündeki kuzeydoğu. Bu parçalanmışlık, ülke çapında bir yeniden inşa stratejisi geliştirmeyi ve uygulamayı imkansız kılmaktadır.
• ​Güvenlik Sorunları ve İstikrarsızlık: Aktif çatışmalar azalmış olsa da, ülke genelinde güvenlik hala kırılgandır. Uyuyan DEAŞ hücreleri, rejim bölgelerindeki iç çekişmeler ve farklı silahlı gruplar arasındaki gerilimler, yatırımcılar ve yardım kuruluşları için ciddi bir risk oluşturmaktadır.
• ​Yolsuzluk ve Hukuki Belirsizlik: Suriye rejimi, yolsuzluğun derinlere kök saldığı bir yapıya sahiptir. Uluslararası fonların şeffaf bir şekilde yönetileceğine ve halkın ihtiyaçları için kullanılacağına dair ciddi şüpheler bulunmaktadır. Ayrıca, savaş sırasında çıkarılan ve mülkiyet haklarını belirsizleştiren yasalar (örneğin, 10 Sayılı Yasa), yerinden edilmiş milyonlarca insanın evlerine ve arazilerine geri dönmesini zorlaştırmakta ve yeniden inşa projelerini hukuki bir karmaşaya sürüklemektedir.
• ​Uluslararası Yaptırımlar: Başta ABD'nin "Sezar Yasası" olmak üzere Suriye rejimini hedef alan kapsamlı uluslararası yaptırımlar, insani yardımlar muaf tutulsa da, yeniden inşa için gerekli olan malzeme, teknoloji ve finansal transferleri ciddi şekilde kısıtlamaktadır.

​Geleceğe Bakış: Mümkün Senaryolar

​Mevcut koşullar altında Suriye'nin yeniden inşası, bütüncül bir ulusal çabadan ziyade, farklı kontrol bölgelerinde, farklı aktörlerin sponsorluğunda yürütülen, sınırlı ve yerel ölçekli projeler şeklinde ilerlemektedir. Bu durum, ülkedeki fiili bölünmüşlüğü daha da derinleştirme riski taşımaktadır.

​Gerçek bir yeniden ihya ve inşa süreci için öncelikle siyasi düğümün çözülmesi gerekmektedir. Tüm Suriyelilerin haklarını güvence altına alan, hesap verebilirliği sağlayan ve ulusal uzlaşmayı hedefleyen kapsayıcı bir siyasi çözüm olmadan, uluslararası toplumun milyarlarca dolarlık fonları harekete geçirmesi beklenmemelidir. Aksi takdirde, yapılacak her yatırım, kalıcı bir barışın temellerini atmak yerine, kırılgan bir statükoyu ayakta tutmaya ve gelecekteki olası çatışmaların tohumlarını ekmeye hizmet edecektir. Suriye'nin geleceği, moloz yığınlarının altından ancak siyasi irade ve uluslararası iş birliği ile çıkarılabilir.